Sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer: dấu hiệu sớm cần chú ý

Quên chìa khóa hay quên tên một người quen đôi khi xảy ra với bất kỳ ai. Nhưng khi trí nhớ suy giảm kéo dài, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, đó có thể là dấu hiệu của sa sút trí tuệ, trong đó bệnh Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất. Nhận biết sớm giúp gia đình chuẩn bị, tìm cách hỗ trợ phù hợp và điều chỉnh các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi.

Sa sút trí tuệ và Alzheimer là gì

Sa sút trí tuệ là thuật ngữ chung chỉ tình trạng suy giảm nhận thức, bao gồm trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ và khả năng tự chăm sóc. Bệnh Alzheimer là một dạng sa sút trí tuệ do tế bào thần kinh bị tổn thương và mất dần theo thời gian. Bệnh tiến triển chậm, thường qua nhiều năm, và hiện chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn, nhưng chẩn đoán sớm và chăm sóc đúng giúp người bệnh sống tốt hơn.

Hay quên do tuổi và bệnh Alzheimer khác nhau thế nào

Khi lớn tuổi, nhiều người chậm nhớ hơn trước nhưng vẫn nhớ lại được sau một lúc và vẫn tự lo được sinh hoạt. Trong bệnh Alzheimer, người bệnh quên cả sự việc vừa xảy ra, lặp lại cùng một câu hỏi, và dần mất khả năng làm những việc quen thuộc. Một người bình thường quên đang để chìa khóa ở đâu, còn người bệnh có thể không nhận ra chìa khóa dùng để làm gì.

Các dấu hiệu sớm

• Quên những thông tin mới học hoặc sự việc vừa xảy ra, hỏi đi hỏi lại cùng một điều.
• Khó lập kế hoạch hoặc làm những việc quen thuộc, như nấu ăn hay tính tiền.
• Lẫn lộn về thời gian, ngày tháng hoặc nơi chốn, đi lạc ở nơi quen.
• Khó tìm từ khi nói chuyện hoặc khi viết.
• Để đồ vật sai chỗ và không nhớ lại được cách tìm.
• Phán đoán kém, ví dụ dễ bị lừa hoặc chi tiêu bất thường.
• Thay đổi tính cách, dễ cáu gắt, nghi ngờ, lo âu hoặc thu mình, không muốn tham gia hoạt động xã hội.

Nếu bạn thấy người thân có từ vài dấu hiệu trên kéo dài, hãy ghi lại các tình huống cụ thể để báo bác sĩ.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân chính xác chưa rõ hoàn toàn. Tuổi cao là yếu tố nguy cơ lớn nhất. Ngoài ra còn có tiền sử gia đình, tăng huyết áp, tiểu đường, mỡ máu cao, hút thuốc, ít vận động, béo phì, trầm cảm kéo dài, nghe kém không được khắc phục, ít giao tiếp xã hội và chấn thương đầu nặng. Nhiều yếu tố trong số này có thể kiểm soát được.

Chẩn đoán

Bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa sẽ hỏi bệnh sử từ người bệnh và người thân, khám thần kinh, làm các bài đánh giá trí nhớ và nhận thức. Xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh não như MRI giúp loại trừ các nguyên nhân có thể điều trị được, như thiếu vitamin B12, bệnh tuyến giáp, thiếu máu não, u não hoặc tác dụng phụ của thuốc.

Điều trị và chăm sóc

Hiện có một số thuốc giúp làm chậm tiến triển triệu chứng ở một số người, nhưng không chữa khỏi bệnh. Việc dùng thuốc cần theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ. Điều quan trọng không kém là chăm sóc không dùng thuốc:

• Duy trì thói quen sinh hoạt ổn định, giờ ăn, giờ ngủ cố định.
• Giữ nhà gọn gàng, đủ sáng, tránh vật dụng nguy hiểm và nguy cơ té ngã.
• Dùng bảng nhắc, lịch, nhãn dán để hỗ trợ trí nhớ.
• Giao tiếp chậm rãi, câu ngắn, không tranh cãi hay sửa lỗi liên tục.
• Khuyến khích vận động nhẹ, nghe nhạc, làm các việc người bệnh còn thích.
• Quản lý thuốc, đặc biệt khi người bệnh dùng nhiều loại, có thể dùng hộp chia thuốc theo ngày.
• Chăm sóc người chăm sóc: người nhà cũng cần được nghỉ ngơi và hỗ trợ tinh thần.

Làm gì để giảm nguy cơ

Chưa có cách phòng ngừa chắc chắn, nhưng các thói quen sau giúp bảo vệ não bộ:

• Kiểm soát huyết áp, đường huyết và mỡ máu.
• Vận động thường xuyên, như đi bộ nhanh.
• Ăn nhiều rau, trái cây, cá, ngũ cốc nguyên hạt, hạn chế thịt chế biến sẵn và đồ ngọt.
• Ngủ đủ giấc, hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá.
• Giữ liên lạc với bạn bè, gia đình và tham gia hoạt động cộng đồng.
• Thường xuyên kích thích trí não, như đọc sách, học điều mới, chơi cờ.
• Khám và khắc phục nghe kém, thị lực kém.

Khi nào cần đi khám

Bạn nên đưa người thân đi khám khi hay quên ảnh hưởng đến sinh hoạt, đi lạc, lẫn lộn về người thân hoặc nơi ở, thay đổi tính cách rõ rệt, bỏ bê vệ sinh cá nhân hoặc xuất hiện ảo giác. Nếu mất trí nhớ đột ngột, yếu liệt, nói khó hoặc méo miệng thì cần cấp cứu vì có thể là đột quỵ.

Câu hỏi thường gặp

Hay quên có phải là Alzheimer không? Không phải lúc nào cũng vậy. Hay quên cũng có thể do thiếu ngủ, căng thẳng, thiếu vitamin, tác dụng của thuốc hoặc trầm cảm. Khám để tìm nguyên nhân.

Alzheimer có di truyền không? Nguy cơ cao hơn ở người có người thân mắc bệnh, nhưng phần lớn trường hợp không di truyền trực tiếp.

Người bệnh có sống tự lập được không? Giai đoạn đầu nhiều người vẫn tự lo được với sự hỗ trợ nhẹ, giai đoạn sau cần chăm sóc nhiều hơn.

Có nên cho người bệnh uống thực phẩm chức năng bổ não? Chưa có bằng chứng mạnh cho hầu hết sản phẩm. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, nhất là khi đang uống nhiều thuốc.

Bài viết liên quan

• Giữ trí nhớ ở người cao tuổi: Hay quên thông thường hay cần đi khám?
• Giấc ngủ của người cao tuổi: Thói quen giúp ngủ ngon hơn
• Người cao tuổi dùng nhiều loại thuốc cùng lúc: Cần lưu ý gì?

Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng thuốc.